Pstrolistka sercowata (Houttuynia cordata) – właściwości, zastosowanie, dawkowanie i uprawa

Pstrolistka sercowata, zwana także jako tułacz pstry (Houttuynia cordata Thunb.) to roślina należąca do rodziny saururowatych, inaczej jaszczurzowatych (Saururacae). Pochodzi z Azji Południowo – Wschodniej, gdzie stosowana jest od lat w tradycyjnej medycynie Chin i Japonii. W tych państwach była i jest wykorzystywana w tradycyjnej fitoterapii. Oprócz ziela, które stosowane jest w ziołolecznictwie, pędy i kłącza rośliny wykorzystuje się jako przyprawę, ale także warzywo. 

Jak wygląda pstrolistka?

Pstrolistka sercowata to roślina o pędach nadziemnych, które wyrastają z kłączy (kłącza są dość cienkie, wyglądające w daniach jak przekrojone w słupki pędy bambusa). Posiada piękne kwiatostany złożone z białych podsadek i żółtych kwiatostanów. Dorasta do pół metra wysokości. Ponadto cechuje się niezwykłymi liśćmi, zwykle ciemnozielonymi sercowatymi, jednak jej jedna odmiana ma liście pstre w różnych kolorach zieleni i różu. Jest piękną rośliną do uprawy w ogrodzie.

Co zawiera pstrolistka sercowata?

Pstrolistka sercowata, czyli Houttuynia cordata zawiera wiele różnych związków, jednak najważniejsze z nich wydają się być flawonoidy tj. kwercetyna, kemferol, izoramnetyna, apigenina (aglikony) oraz glikozydy kwercetyny tj. kwercytryna, hyperozyd, izokwercytryna, a także rutozyd, florydzyna, afzelina, awikularyna. Ponadto pstrolistka zawiera kwasy fenolowe (m.in. kwas chlorogenowy, kawowy), związki fenolowe (houttuynamid A, houttuynozyd A, ferulan metylu), alkaloidy izochinolinowe (m.in. aristolaktam A, aristolaktam B), sterole, kwasy tłuszczowe, aminokwasy, pierwiastki tj. cynk, miedź, żelazo, mangan, magnez, potas oraz olejek eteryczny, który zawiera takie związki czynne jak β-myrcen, houttuynina, dekanal, trans-kariofylen, kwas dekanowy, kamfen, β-pinen, aldehyd laurynowy, octan bornylu, α-pinen, limonen, 4-terpineol, nonanol, linalol.

Jakie są właściwości lecznicze pstrolistki sercowatej (Houttuynia cordata) – działanie zdrowotne

Właściwości Houttuynia cordata są wielokierunkowe tj.

• Właściwości przeciwutleniające Za właściwości przeciwutleniające pstrolistki sercowatej odpowiadają przede wszystkim zawarte w niej flawonoidy. W badaniach wykazano, że szczególnie wyciąg wodny może cechować się wyższą aktywnością antyoksydacyjną niż wyciągi alkoholowe. W modelach doświadczalnych obserwowano zdolność do neutralizowania wolnych rodników oraz wpływ na aktywność enzymów związanych z procesami utleniania w komórkach.
• Właściwości przeciwzapalne Pstrolistka sercowata wykazywała w badaniach również działanie przeciwzapalne. Obserwowano m.in. ograniczenie uwalniania wybranych cytokin prozapalnych, w tym TNF-α, a także wpływ na szlaki związane z odpowiedzią immunologiczną. W badaniach na zwierzętach kwercytryna wyizolowana z pstrolistki wykazywała zdolność do zmniejszania obrzęku w modelach stanu zapalnego.
• Właściwości przeciwbakteryjne Za aktywność przeciwbakteryjną pstrolistki odpowiadają głównie składniki jej olejku eterycznego. W badaniach laboratoryjnych wykazywano hamowanie wzrostu takich bakterii jak Staphylococcus aureus, Pseudomonas aeruginosa, Escherichia coli, Bacillus cereus, Bacillus subtilis, Vibrio cholerae, Vibrio parahaemolyticus oraz Salmonella typhimurium. Zwraca się również uwagę, że wyciągi wodne oraz preparaty ze świeżej rośliny mogą działać silniej niż ekstrakty etanolowe i preparaty otrzymywane z surowca suszonego.
• Właściwości przeciwwirusowe W badaniach przedklinicznych ekstrakty z ziela Houttuynia cordata wykazywały potencjał przeciwwirusowy. Analizowano m.in. ich aktywność wobec wirusa HIV-1 oraz HSV-2, a siła działania zależała od zastosowanej dawki. Roślina ta była także historycznie wykorzystywana w tradycyjnej medycynie chińskiej w schorzeniach układu oddechowego, a podczas epidemii SARS zwrócono uwagę na jej możliwy potencjał w tym kierunku. Nie należy jednak utożsamiać tych danych z potwierdzoną skutecznością kliniczną w leczeniu COVID-19.
• Właściwości przeciwnowotworowe Pstrolistka sercowata jest również przedmiotem badań pod kątem potencjalnego działania przeciwnowotworowego. Wybrane związki wyizolowane z rośliny, w tym niektóre alkaloidy, w badaniach laboratoryjnych hamowały rozwój wybranych linii komórek nowotworowych. W tradycyjnej medycynie wschodniej roślina ta była stosowana jako środek wspierający organizm, jednak obecne dane nie pozwalają traktować jej jako potwierdzonego środka przeciwnowotworowego u ludzi.
• Właściwości przeciwcukrzycowe W badaniach na zwierzętach analizowano również wpływ pstrolistki na gospodarkę węglowodanową. W modelach doświadczalnych olejek eteryczny z rośliny wykazywał wpływ na niektóre parametry związane z cukrzycą, w tym na wrażliwość insulinową oraz wybrane wskaźniki metaboliczne. Wyniki te są interesujące, jednak wymagają dalszych badań, zwłaszcza klinicznych.

Ponadto pstrolistka sercowata wykazuje działanie przeciwalergiczne, ochraniające wątrobę i zwiększające wydalanie moczu i redukcję obrzęków.

Pstrolistka a tradycyjna medycyna wschodu

Na co stosowana jest pstrolistka w medycynie chińskiej? W tradycyjnej medycynie chińskiej pstrolistka stosowana jest w stanach zapalnych, ale także do oczyszczania ran, wrzodów na skórze, a nawet jako ziele pobudzające miesiączkowanie, czy w złamaniach – pobudzając procesy zrastania kości. Ponadto napary z pstrolistki wypija się w przypadku problemów z obrzękami, w związku z czym zwiększa ilość wydalanego moczu.

Pasta z ziela pstrolistki (liście i łodyga) służy do oczyszczania ran z owrzodzeń, ropni, czyraków i innych problemów z zakażeniami bakteryjnymi. Takim samym sposobem leczy się ugryzienia, użądlenia i ukąszenia owadów. We wschodniej medycynie pastę z pstrolistki można wykorzystywać również doustnie w niestrawności, problemach trawiennych, ale i w niektórych chorobach serca.

Pstrolistka w fitoterapii – pstrolistka jako surowiec zielarski

Pstrolistka to zioło na detoksykację organizmu, dzięki działaniu przeciwzapalnemu, przeciwbakteryjnemu i przeciwwirusowemu, co także ma zastosowanie we wszystkich chorobach o wymienionym wyżej podłożu zapalnym, bakteryjnym, wirusowym, a czasami nawet pasożytniczym. 

Istotne jest także przygotowanie surowca – suszone liście pstrolistki nie zawsze będą pomocne w przypadku każdej dolegliwości, na które pomaga ziele, zawierają także mniejszy procent składników aktywnych, szczególnie olejku eterycznego. Pstrolistka do zaparzania znajdzie zastosowanie tylko w części przypadków, w których ekstrakt wodny będzie lepszym rozwiązaniem niż ekstrakt alkoholowy, czyli nalewka. Opisałam to wyżej przy właściwościach pstrolistki. 

Najważniejsze związki czynne pstrolistki sercowatej to m.in. flawonoidy obecne głównie w częściach nadziemnych rośliny. Ich zawartość różni się w zależności od części surowca — najwyższą opisywano w kwiatach i liściach, niższą w owocach i łodygach. Z tego względu w fitoterapii największe znaczenie przypisuje się zielu pstrolistki, a nie samemu kłączu.

Jak stosować / porcjować pstrolistkę sercowatą?

W celach zdrowotnych stosuje się napary wodne (wyciąg ziołowy) i nalewki alkoholowe oraz zjada się liście i łodygi pstrolistki na surowo. Jeśli chodzi o substancje aktywne w zielu to najlepiej jest stosować ziele świeże, szczególnie jeśli zależy nam na olejku eterycznym.

• Jak zrobić napar? Świeże lub suszone liście pstrolistki w ilości 2-3g wsypać do szklanki, zalać ok. 120ml wrzącej wody, zostawić pod przykryciem na 10-20 minut. Pić 3 razy dziennie, szczególnie w problemach układu oddechowego i moczowego. Taki napar będzie idealny także do przemywania skóry, ran, robienia okładów.
• Nalewka, czyli wyciąg alkoholowy można wykonać samemu ze świeżego lub suszonego ziela. Dawkować 20-30 kropli (jeśli nalewka ma moc 70% alkoholu i surowiec stanowi 1 część na 5 części wody np. 100g ziela na 500g alkoholu). Zażywać od 1 do 3 razy dziennie, można rozcieńczyć wodą przed spożyciem
• Pulpa, czyli zblendowana, rozgnieciona, roztarta pstrolistka (części nadziemne) przyjmowana powinna być zawsze na świeżo doustnie lub jako okład w ilości 1 do 2 łyżeczek od 1 do 3 razy dziennie. Napar wodny, wyciąg alkoholowy lub pulpę stosuje się w zależności od tego, jakie działanie chce się uzyskać, z jakich właściwości rośliny skorzystać.

Czy pstrolistka sercowata jest trująca?

Co do toksyczności pstrolistki zdania są podzielone, można przeczytać o niej odmienne opinie. Faktem jest, że pstrolistka sama w sobie nie jest trującą rośliną, jednak jej nadmierne spożycie może wiązać ze skutkami ubocznymi. Sam fakt, że stosowana jest również jako repelent, czy do kuracji odtruwających może pozwolić wysnuć wniosek, że w tym wypadku stanowczo dawka czyni truciznę. Za działanie trujące przy odpowiednio dużej dawce odpowiedzialne są alkaloidy, które w każdej roślinie są substancjami, na które bardzo należy zwracać uwagę. W badaniach na szczurach toksyczność oceniono na spożycie jednorazowej dawki ponad 2000mg/kg lub dawek ponad 500mg/kg 95% ekstraktu etanolowego z pstrolistki przyjmowanych przez miesiąc. Szczury są ssakami jak ludzie, ale z racji na ciężką do określenia potencjalną szkodliwość, badań na ludziach w obszarze toksyczności pstrolistki nie przeprowadzono. Każdy gatunek ma nieco inny metabolizm, w związku z czym warto sugerować się maksymalną dawką w badaniach na szczurach, ale nie jest to idealny wyznacznik. Potencjalne działanie toksyczne dotyczy wątroby i nerek. 

Doktor Różański podaje na swoim blogu dawkę 30-50g całej świeżej rośliny (nie nalewki, nie ekstraktu) jako bezpieczną do spożycia, w związku z czym pstrolistka jako ziele do herbaty w kilku gramach nie będzie działać toksycznie na dorosłego człowieka. Również herbata z Houttuynia cordata nie będzie trująca, jeśli tylko nie zaparzy się rośliny w ogromnej ilości – warto zważyć ziele przed spożyciem.

Z uwagi na zawartość alkaloidów nie poleca się stosowania pstrolistki kobietom w ciąży, karmiącym oraz dzieciom.

Czy pstrolistka jest jadalna?

Pstrolistka jest jadalna, choć w Polsce nie jest popularna. Jest traktowana jako warzywo i np. w Chinach można na targach, w sklepach, zakupić świeże liście, łodygi i kłącza. Najczęściej używa się właśnie kłącza smażąc je z mięsem w woku. Nie zaleca się jeść ich na surowo. Konsystencją kłącze przypomina dość twarde kiełki bambusa, ale nie jest ono chrupiące, dodatkowo ma rybi posmak, nie każdemu może on pasować. Liście również charakteryzują się rybim zapachem i smakiem, choć dużo zależy od warunków, w których rośnie pstrolistka. Im bardziej wilgotne miejsce, tym rybny smak i zapach jest wyraźniejszy.

Uprawa pstrolistki sercowatej – tułacza pstrego

Z uwagi na piękne kwiaty i liście tułacz pstry w ogrodzie nie jest niczym rzadkim i roślina jest uprawiana w Polsce w wielu ogrodach.

Pstrolistka sercowata spotykana jest także do kupienia pod jej inną nazwą – tułacz pstry oraz nazwą łacińską, czyli Houttuynia cordata. Dość ciekawe jest, że można ją znaleźć pod mieszanką spolszczonej łaciny jako „hutujnia sercowata”, więc wpisując w Internecie frazę „hutujnia sercowata odmiany” jak najbardziej pokazane zostaną odmiany pstrolistki.

Houttuynia cordata posiada odmiany różniące się wyglądem liści tj.

• Houttuynia cordata „Chameleon” (pstrolistka sercowata chameleon) – najczęściej spotykana w Polsce
• Houttuynia cordata „Fantasy”
• Houttuynia cordata „Pied Piper”

Uprawa pstrolistki „chameleon”, czyli najłatwiejszej (z uwagi na popularność) do zdobycia w Polsce jest bardzo prosta, jest ona rośliną mało wymagającą. Gdzie sadzić pstrolistkę? 

• Najważniejsze jest podłoże – musi być zawsze wilgotne, nawet mokre i lekko kwaśne, nie można dopuszczać do przesuszenia ziemi. Nie jest istotna żyzność gleby. Stanowisko najlepiej w półcieniu, ale może być także słoneczne i cieniste. Dość istotne jest to, że może stać się rośliną ekspansywną z uwagi na kłącza podziemne, które rozrastają się na coraz większym terenie. Rozmnażanie odbywa się właśnie poprzez kłącza – dzieli się całą roślinę wraz z kłączami po kwitnieniu. Smak liści w dużej mierze zależy od składu pierwiastkowego podłoża. Liście określa się zapachem cytrynowym, zapachem kolendry z domieszką zapachu rybiego, a zapach ten czuje się po potarciu liścia.

• Czy houttuynia kwitnie i czy pstrolistka jest wieloletnia? Roślina kwitnie na biało w czerwcu i jest byliną, czyli rośliną wieloletnią.
• Czy pstrolistka zimuje? Zimowanie pstrolistki jest możliwe, ponieważ kłącza są w stanie przetrwać mróz nawet do -25°C, dlatego nawet roślina, która wydaje się być z zewnątrz przemarznięta odrodzi się na nowo od kłączy po zimie. Wrażliwe na mrozy są jedynie rośliny młode i świeżo posadzone – należy je zabezpieczyć na zimę np. agrowłókniną.
• Pstrolistka sercowata – cena sadzonek: w zależności od miejsca zakupu, wielkości sadzonki, odmiany ceny wahają się od nawet 5zł do 25zł za sadzonkę.

Bibliografia

1. Kwiecień I., Kulig A., Szopa A., Ekiert H. Nowe surowce roślinne w Farmakopei Europejskiej. Część 4. Houttuynia cordata Thunb. (pstrolistka sercowata) – źródło nowego surowca flawonoidowego. Postępy Fitoterapii 2019, 20 (3), str.186-193.
2. Chen H., Sha X., Luo Y. i in. Acute and subacute toxicity evaluation of Houttuynia cordata ethanol extract and plasma metabolic profiling analysis in both male and female rats. Journal of Applied Toxycology, 2021, 41 (12), str. 2068-2082.
3. Pstrolistka sercowata – Houttuynia cordata Thunb. w praktycznej fitoterapii https://rozanski.li/5364/pstrolistka-sercowata-houttuynia-cordata-thunb-w-praktycznej-fitoterapii/ (dostęp z dn. 14.02.2026r.)
4.  https://www.atlas-roslin.pl/pelna/gatunki/Houttuynia_cordata.htm (dostęp z dn. 14.02.2026r.)
5. Pstrolistka sercowata – znana roślina, nieznane warzywo! https://www.chlorofilowydziennik.pl/2022/03/pstrolistka-sercowata-znana-roslina.html (dostęp z dn. 14.02.2026r.)