Spis treści
RZS (reumatoidalne zapalenie stawów) – objawy, przyczyny i diagnostyka
Reumatoidalne zapalenie stawów (RZS, dawniej gościec) jest przewlekłą chorobą zapalną stawów (głównie rąk i stóp) a także innych narządów. Nieleczona choroba prowadzi do zniszczenia stawów a z czasem do ciężkiej niesprawności oraz uszkodzenia wielu narządów. Wczesne rozpoznanie RZS i zastosowanie skutecznego leczenia zapobiega jej rozwojowi oraz umożliwia normalne funkcjonowanie.
Istotą choroby jest rozwijający się wewnątrz stawu proces zapalny o niepoznanej do tej pory jednoznacznej etiologii. W wyniku odpowiedzi zapalnej dochodzi do powiększania się błony maziowej i niszczenia przylegających struktur (t.j. chrząstki, kości, więzadeł i ścięgien). Początkowo odczuwalny jest ból i obrzęk, następnie dochodzi do zniszczenia stawu i utraty ruchomości co również generuje powstawanie wtórnych zmian zwyrodnieniowych.
Najważniejsze przyczyny predysponujące do rozwoju RZS:
- obciążenie dziedziczne – predyspozycje wzrastają 2-5 krotnie w przypadku kiedy u rodziców rozpoznano RZS (nie oznacza to reguły jeśli chodzi o możliwość zachorowania),
- defekt układu odpornościowego – polega na produkowaniu autoprzeciwciał mających na celu niszczenie własnych tkanek (m.in. geny zgodności tkankowej HLA DRB1),
- płeć – kobiety chorują około 3 razy częściej niż mężczyźni,
- zakażenie bakteryjne lub wirusowe jago czynnik inicjujący odpowiedź zapalną,
- palenie papierosów,
- stres.
Objawy RZS:
– zmiany stawowe:
ból, obrzęk, sztywność, ograniczenie ruchomości, deformacja stawów, osłabienie chwytu.
– zmiany pozastawowe:
- guzki reumatoidalne – bezbolesne guzki zlokalizowane pod skórną lub na narządach wewnętrznych,
- miażdżyca – przyspieszony rozwój zmian miażdzycowych jest wynikiem aktywacji procesów zapalnych (ryzyko zawału i niewydolności serca, nagłego zgonu sercowego i udaru mózgu),
- zapalenie osierdzia, kardiomiopatia, uszkodzenie zastawek serca,
- choroby wynikające ze stanów zapalnych dotyczących naczyń krwionośnych,
- płuca – RZS sprzyja rozwojowi stanów zapalnych opłucnej i śródmiąższowemu zapaleniu płuc (kaszel, duszność i ból w klatce piersiowej),
- osteoporoza – ryzyko wystąpienia złamań kości,
- nerwy – powikłaniem może być również ucisk zdeformowanych struktur stawowych na nerwy co w konsekwencji powoduje zaburzenia czucia,
- nerki – zarówno RZS jak i stosowane leki mogą uszkadzać nerki (ważne: badania kontrolne),
- zaburzenia hematologiczne,
- RZS zwiększa podatność na zakażenia oraz ryzyko rozwoju chłoniaków.
Rozpoznanie RZS:
diagnostyka laboratoryjna:
– RF (czynnik reumatoidalny) stwierdza się u 70–80% chorych,
– Anty-CCP/ACPA (przeciwciała swoiste dla RZS),
– wskaźniki zapalne (OB, CRP) oraz zmiany w morfologii krwi – służą m.in. do oceny aktywności choroby.
- badania obrazowe:
– zdjęcia radiologiczne (RTG) rąk i stóp oraz ew. innych zajętych stawów.
– rezonans magnetyczny i ultrasonografia – mogą wykazać wczesne zmiany zapalne,
– tomografia komputerowa – w niektórych przypadkach m.in. przy ocenie kręgosłupa szyjnego (Guła Z., Korkosz M.).
Leczenie RZS:
- zachowawcze:
– farmakoterapia – metotreksat, leki biologiczne (np. inhibitory TNF-α), glikokortykosteroidy oraz NLPZ (niesteroidowe leki przeciwzapalne),
– fizjoterapia – pomaga poprawić i zachować ruchomość oraz siłę stawów,
– stosowanie szyn stabilizujących.
- chirurgiczne:
usunięcie zapalnie zmienionej błony maziowej, stabilizacja i unieruchomienie stawu w funkcjonalnej pozycji lub endoprotezoplastyka – wymiana uszkodzonych stawów na endoprotezy, rekonstrukcje ścięgien (Klich M.).
Zioła i substancje pochodzenia roślinnego wspomagające terapię RZS
Postępowanie terapeutyczne w chorobach zwyrodnieniowych narządu ruchu polega na zastosowaniu w pierwszej kolejności ziół detoksykujących i moczopędnych, które pomagają w usunięciu szkodliwych metabolitów i toksyn z ustroju, a następnie surowców roślinnych o działaniu przeciwbólowym oraz przeciwzapalnym. Tak samo jak w przypadku większości chorób autoimmonologicznych i układowych ważne jest również zastosowanie surowców ogólnie wzmacniających układ odpornościowy, regenerujących tkanki i antyoksydacyjnych.
Żywica kadzidłowca indyjskiego
Kadzidłowiec indyjski (Boswellia serrata Roxb. ex Colebr.) jest drzewem występującym w Afryce północnej i północno-wschodniej, na terenie Półwyspu Arabskiego, a także Pakistanu. Surowcem farmaceutycznym jest żywica pozyskiwana z tego drzewa – olibanum. Pierwsze wzmianki na temat prozdrowotnego wykorzystania żywicy kadzidłowca pochodzą z Ajurwedy, a także z tradycyjnej medycyny chińskiej. Stosowano ją w przypadku chorób infekcyjnych, gorączki, w chorobach układu krążenia oraz w chorobach zapalnych stawów. Za najcenniejsze substancje o właściwościach terapeutycznych uważa się kwasy bosweliowe z grupy trójterpenów. Spośród nich najważniejsze znaczenie przypisuje się kwasowi acetylo-keto-β-bosweliowemu (AKBA), którego w suchym surowcu powinno znajdować się minimum 1% (wg. monografii Farmakopei Brytyjskiej, 2009).
Działanie żywicy boswellii na chrząstkę stawową wynika między innymi z tego, że hamuje ona wytwarzanie kolagenaz w komórkach maziówki stawów, które są czynnikiem inicjującym degradację kolagenu. Kolagen jest ważnym składnikiem macierzy zewnątrzkomórkowej chrząstki, wpływającej na jej wytrzymałość (Błecha K.).
Standardowo w suplementach diety zawierających ekstrakty z B. serrata znajduje się od 2-3% AKBA. Ze względu na słabą biodostępność AKBA niedostateczną wchłanialność w układzie pokarmowym zaleca się spożycie suplementu wraz z tłustym posiłkiem lub bezpośrednio po, co znacząco poprawia wchłanianie kwasów boswelinowych a także zapobiega podrażnieniom przewodu pokarmowego.
Bezpieczeństwo stosowania: U dzieci, kobiet w ciąży oraz karmiących piersią nie zaleca się stosowania.
Uwaga: Możliwe interakcje z lekami hormonalnymi i antyagregacyjnymi.
Korzeń piwonii białej
Piwonia biała (Paeonia lactiflora Pall.) stosowana jest w tradycyjnej medycynie chińskiej od ponad 1200 lat. Tradycyjnie używana do leczenia reumatoidalnego zapalenia stawów, tocznia rumieniowatego, zapalenia wątroby, bolesnego miesiączkowania, bolesnych skurczów mięśni oraz gorączki. Surowcem farmaceutycznym jest wysuszony korzeń piwonii białej, który zawiera co najmniej 1,6 % peonifloryny (wg. Ph. Eur 2424). W terapii i suplementacji oprócz odwarów wodnych używa się ekstraktów wodno-alkoholowych z surowca określanych jako TGP (ang. Total Glucosides of Peony). Zawiera on ponad 15 związków chemicznych, głównie glukozydy, wśród których dominuje peonifloryna (nawet 90 %). TGP wykazuje efekt przeciwzapalny poprzez hamowanie odpowiedzi zapalnej oraz reaktywnych form tlenu, a jego przeciwbólowe własności wykazano w badaniach na modelach zwierzęcych i w obserwacjach klinicznych (Błecha K.).
Hakorośl rozesłana – korzeń
Jednym z surowców zielarskich używanych w leczeniu chorób stawów jest korzeń hakorośli (Harpagophytum procumbens DC.). Jej właściwości terapeutyczne znane są w tradycyjnej medycynie Afryki południowej od setek lat. W Europie zaczęto stosować korzeń hakorośli w latach 60. XX wieku jako środek przeciwbólowy i przeciwzapalny.
Dotychczas prowadzone badania in vitro dotyczące schorzeń narządu ruchu wskazują na przeciwzapalne i przeciwbólowe właściwości korzenia hakorośli dzięki obecności harpagozydu w ekstrakcie (według Farmakopei Europejskiej suchy korzeń hakorośli zawiera nie mniej niż 1,2% harpagozydu). Ekstrakt z korzenia hakorośli posiada także właściwości antyoksydacyjne z uwagi na zawartość flawonoidów oraz roślinnych związków fenolowych (Błecha K.).
Przeciwwskazania: choroba wrzodowa żołądka i dwunastnicy.
Uwaga: Jednoczesne podawanie zioła z lekami obniżającymi ciśnienie krwi i antyarytmicznymi może nieznacznie nasilać ich działanie (Smoderek K. J.).
Korzeń i liść pokrzywy
Pokrzywa zwyczajna (Urtica dioica L.) jest rośliną wieloletnią, którą można spotkać praktycznie na całym świecie. Rośnie głównie przy drogach, na pastwiskach, polanach, nad brzegami jezior i rzek, w wilgotnych lasach liściastych, również na terenach zabudowanych i ruderalnych.
Surowcami zielarskimi wykorzystywanym pomocniczo w terapii RZS są korzeń i liść pokrzywy. Jeśli chodzi o związki biologicznie czynne to ziele pokrzywy bogate jest we: flawonoidy (kwercetynę, rutynę), karotenoidy (karoten, ksantofil), garbniki, kwasy tłuszczowe (linolowy, linolenowy), sterole, lecytyny, betainy, serotoniny i wiele innych.
Wyciągi z korzenia pokrzywy działają głównie przeciwzapalnie oraz podnoszą odporność organizmu przez stymulację limfocytów T. Wzmaga wydalanie szkodliwych produktów przemiany materii wraz z moczem, potem i żółcią. Natomiast wyciąg z liści pokrzywy zwyczajnej wykazuje korzystne działanie przeciwreumatyczne, głównie przez zahamowanie cytokiny IL-1beta. Zwiększa również stężenie erytrocytów oraz hemoglobiny we krwi, poprawia trawienie oraz przyswajanie innych składników (Smoderek K.J.).
Kora wierzby białej
Surowcem zielarskim jest wysuszona kora z młodych gałęzi wierzby białej (Salix alba L.). Główne związki czynne surowca to salicyna i jej pochodne, które przekształcane są przez bakterie jelitowe do kwasu salicylowego o działaniu przeciwzapalnym (Błecha K.).
Według monografii Europejskiego Naukowego Stowarzyszenie Fitoterapii (ESCOP) korę wierzby stosuje się głównie w terapii dolegliwości bólowych kręgosłupa lędźwiowo-krzyżowego oraz chorobie zwyrodnieniowej stawów o łagodnym przebiegu. Zaleca się stosowanie wodnoalkoholowych lub wodnych ekstraktów w dawkach odpowiadających 120-240 mg salicyny dziennie (ESCOP Monographs).
Kłącze kurkumy i kłącze imbiru
Ostryż długi (Curcuma longa L.) – gatunek byliny z rodziny imbirowatych, który posiada bogatą historię stosowania, zwłaszcza w medycynie ajurwedyjskiej. Surowcem leczniczym jest kłącze rośliny. Głównym składnikiem czynnym o właściwościach prozdrowotnych jest kurkumina, która posiada właściwości przeciwzapalne i przeciwobrzękowe, dlatego też używana jest m.in. w leczeniu choroby zwyrodnieniowej stawów, a także reumatoidalnego zapalenia stawów. Ogranicza proces zapalny poprzez hamowanie wydzielania cytokin
prozapalnych, których podwyższony poziom prowadzi do uszkodzenia chrząstki i erozji kości poprzez zwiększenie nacieku komórek zapalnych, aktywacji osteoklastów i resorpcji kości. Kurkumina działała również antyoksydacyjnie, co jest istotne, gdyż wolne rodniki odgrywają pośrednią rolę w uszkodzeniu stawów.
Stosowanie kurkuminy zwiększa stężenie czerwonych krwinek i hemoglobiny, co również jest korzystne w terapii RZS (Błecha K.).
Przeprowadzono badania naukowe pozwalające ocenić efektywność terapeutyczną połączeń kurkuminy z innymi surowcami naturalnymi, np. imbirem (Zingiber officinale Rosc.) i żywicy Boswellia serrata co przyniosło jeszcze lepsze efekty w łagodzeniu objawów stawowych (takich jak naciek komórkowy, przerost mazi stawowej, zwężenie przestrzeni stawowej oraz erozja kości i chrząstki) i pozastawowych (jak utrata przyrostu masy ciała, zaburzenia hematologiczne hipoalbuminemia, zaburzenia czynności nerek oraz ryzyko chorób sercowo-naczyniowych) (Ramadan G.; El-Menshawy O.).
Kłącze imbiru od 5 tys. lat jest składnikiem leków stosowanych w tradycyjnej medycynie chińskiej oraz medycynie ajurwedyjskiej w przypadku artretyzmu, reumatyzmu, bóli mięśni, bólu gardła, skurczy, zaparć, niestrawności, wymiotów, nadciśnienia, demencji, gorączki, chorób zakaźnych i robaczyc. W kłączu imbiru obecne są tzw. gingerole, betakaroten, kapsaicyna, kurkumina, kwas kawowy, a nawet salicylany. Właściwości przeciwbólowe i przeciwzapalne kłącza imbiru wynikają z działania zbliżonego do NLPZ na obwodowy i ośrodkowy układ nerwowy. Dlatego też wykorzystywany jest w fitoterapii schorzeń reumatycznych, w tym w zapaleniu stawów oraz w bólach towarzyszących zmianom
zwyrodnieniowym. Jednak uzyskany efekt przeciwzapalny nie wiąże się z działaniami niepożądanymi typowymi dla NLPZ (Błecha K.).
Korzeń żywokostu lekarskiego
Korzeń żywokostu lekarskiego (Symphyti radix) jest wykorzystywany w lecznictwie od starożytności. Obecnie Europejska Agencja Leków (EMA) ogranicza jego stosowanie jedynie do stosowania zewnętrznego na nieuszkodzoną skórę, w okresie nie dłuższym niż 10 dni. W Polsce dostępne są jedynie produkty z przetworami z korzenia żywokostu o statusie produktów kosmetycznych. Ze względu na brak wystarczających dowodów na skuteczność preparatów w terapii chorób reumatoidalnych nie jest on rekomendowany przez EMA.
Efekty lecznicze surowca przypisuje się przede wszystkim obecności alantoiny, kwasu rozmarynowego, glikopeptydowi, śluzom i związkom garbnikowym. Alantoina stymuluje regenerację tkanek, działa keratolitycznie, przeciwzapalnie i nawilżająco, co skutkuje łagodzeniem bólu (Kimel K., Krauze-Baranowska M.).
Wpływ diety i suplementacji na zdrowie stawów
- Glukozamina i chondroityna
Głównym celem podawania siarczanu glukozaminy i siarczanu chondroityny jest zmniejszenie postępu procesu zwyrodnieniowego oraz zredukowanie stosowania leków z grupy NLPZ. Ich działanie może wspierać zmniejszenie uszkodzenia chrząstki stawowej i stanu zapalnego oraz redukcję dolegliwość bólowych. Farmakopea europejska sugeruje stosowanie siarczanu chondroidyny pochodzenia wołowego. Posiada on właściwości przeciwzapalne i antyoksydacyjne, wpływa na zwiększenie syntezy kolagenu typu II i proteoglikanów.
Glukozamina jest aminocukrem i podstawowym składnikiem chityny pochodzącej z organizmów morskich. Wchodzi ona w skład glikozaminoglikanów macierzy chrząstki, przenika do chondrocytów i pobudza powstawanie proteoglikanów, działa protekcyjnie w stosunku do chrząstki stawowej poprzez zmniejszenie aktywności enzymów rozkładających chrząstkę. Stymuluje syntezę kolagenu i mazi stawowej. W terapii można stosować jednocześnie obydwa opisane nutraceutyki.
- Kwasy tłuszczowe omega-3
Najprostszym kwasem tłuszczowym omega-3 jest kwas alfa-linolenowy (ALA), który nie jest syntetyzowany przez organizm, więc należy dostarczać go z pożywieniem pochodzenia roślinnego. Kwasy omega-3 są prekursorami do syntezy związków (resolwin, marezyn i protektyn) odgrywających istotną rolę w procesie wygaszania stanu zapalnego.
- Witamina D3
Istnieją dwa źródła witaminy D: dostarczana do organizmu z pożywieniem pochodzenia roślinnego (D2) i D3, która powstaje w skórze pod wpływam promieni UV (źródłem D3 jest także mięso niektórych ryb – węgorz, śledź, łosoś i makrela).
Istotnym efektem działania witaminy D jest jej pozytywny wpływ na układ immunologiczny. Kalcytriol to najważniejsza metabolicznie aktywna postać witaminy D, która korzystnie wpływa na proporcję limfocytów oraz ogranicza wytwarzane cytokin prozapalnych przy jednoczesnym nasileniu sekrecji cytokin przeciwzapalnych. Ponadto kalcytriol wpływa na zmniejszenie stanu zapalanego i ciężkości przebiegu choroby przez ograniczenie uszkodzenia tkanki chrzęstnej i kostnej. Wpływa również na metabolizm kostny poprzez utrzymywanie homeostazy wapnia (Błecha K.).
Mieszanki ziołowe wspomagające terapię RZS
Mieszanka ziołowa na reumatyzm o. Klimuszki:
Po 50g: kłącze tataraku, kora wierzby, kora kaliny koralowej, korzeń wilżyny, kwiat wiązówki, ziele serdecznika, liść brzozy, korzeń arcydzięgla, kłącze perzu, owoc maliny, ziele przywrotnika. Pić 3 razy dziennie po 1 szklance, 20 minut przed posiłkiem.
Kąpiel na dolegliwości reumatyczne wg o. Klimuszki:
Otręby pszenne, słoma owsiana i siano po równej części, zalać wodą i gotować 10 minut. Odcedzić ten płyn przez sito lub szmatkę. Dodać do gorącej wody w wannie i kapać się 15 minut, stosować kąpiel co drugi dzień (o. Klimuszko A.Cz.).
Zewnętrznie w dolegliwościach związanych z narządem ruchu stosuje się także surowce w postaci okładów (tzw. kataplazm), nacierań, plastrów, maści rozgrzewających oraz kąpieli m.in. z nasienia gorczycy białej, korzenia chrzanu, liści laurowych oraz olejki eteryczne m.in. z jałowca, kamfory.
Podsumowanie
Powyżej przedstawiono surowce pochodzenia roślinnego oraz naturalne suplementy diety, dla których znaleziono racjonalne podstawy naukowe dotyczące skuteczności wspierającego działania w terapii RZS. Dla osób szukających nowych form profilaktyki oraz wspomagających leczenie RZS, środki takie jak ekstrakt z ostryżu długiego czy ekstrakt z B. serrata, dieta bogata w kwas tłuszczowy omega-3 i witaminę D, mogą być dobrym rozwiązaniem. W wielu przypadkach suplementy ziołowe i naturalne wsparcie mogą dawać efekt zmniejszenia się dolegliwości bólowych oraz poprawę funkcjonowania pacjenta w trakcie i po zakończeniu suplementacji przy jednoczesnym braku lub ograniczeniu efektów ubocznych.
Bibliografia
- Guła Z., Korkosz M., Reumatoidalne zapalenie stawów (RZS): przyczyny, objawy i leczenie, https://www.mp.pl/pacjent/reumatologia/choroby/63732,reumatoidalne-zapalenie-stawow
- Klich M., Reumatoidalne zapalenie stawów ręki, nadgarstka i łokcia (RZS), https://chirurgiarekiwarszawa.pl/portfolio-items/reumatoidalne-zapalenie-stawow-rzs/
- Błecha K., Rola suplementacji diety i fitoterapii w profilaktyce i leczeniu chorób narządu ruchu, Praca doktorska, Uniwersytet Medyczny im. Piastów Śląskich we Wrocławiu, 2023.
- ESCOP Monographs, The Scientific Foundation for Herbal Medicinal Products, Second edition; ESCOP and Thieme: Exeter, United Kingdom, 2003; pp. 445-451, ISBN 1-901964-07-8.
- Smoderek K. J. Zastosowanie ziół i żywności w przebiegu chorób reumatycznych, w tym w RZS, https://radioklinika.pl/ziola-i-zywnosc-choroby-reumatyczne-rzs/
- Ramadan G., El-Menshawy O., Protective effects of ginger-turmeric rhizomes mixture on joint inflammation, atherogenesis, kidney dysfunction and other complications in a rat model of human rheumatoid arthritis. International Journal of Rheumatic Diseases 2013, 16(2), 219–229, doi:10.1111/1756-185X.12054.
- Kimel K., Krauze-Baranowska M., Skuteczność i bezpieczeństwo stosowania korzenia Symphytum officinale L. – przegląd danych literaturowych, Post Fitoter 2021; 22(1): 23-31.
- o. Klimuszko A.Cz., Wróćmy do ziół leczniczych, Oficyna Wydawnicza Rytm, Warszawa 2022, s.138.
