Spis treści
Pluskwica groniasta – Cimicifuga racemosa (L.) Nutt./ Actaea racemosa L., ang. Black cohosh, inaczej także Świecznica należy do rodziny Ranunculaceae, czyli Jaskrowatych. Pluskwica groniasta zawiera głównie glikozydy triterpenowe, kwasy fenolowe i inne związki biologicznie czynne; nie jest klasycznym surowcem izoflawonowym jak soja czy koniczyna czerwona. Była stosowana w medycynie tradycyjnej Indian w celu łagodzenia m.in. bólów porodowych ze względu na działanie spazmolityczne (przeciwskurczowe) oraz przeciwbólowe. Pluskwica pochodzi zresztą właśnie z Ameryki Północnej, ale została rozprzestrzeniona na wiele innych państw, w tym Polskę. W Europie dawniej pluskwica była remedium na bóle głowy, nerwobóle i zapalenie stawów.
Korzeń (kłącze) pluskwicy groniastej – co zawiera?
Największy udział w składzie kłącza pluskwicy groniastej mają trójterpenowe glikozydy o charakterze saponin, mające swój potencjał fitoestrogenny (cimiracemozydy A, B, C, cimifugozydy, cimiacerozydy, 27 – deoksyakteina, akteina) oraz kwasy fenolowe – kwasy hydroksycynamonowe (kwas kawowy, ferulowy, izoferulowy, fukinolowy, fukiikowy, cimicifugowy, cimiracematy). Ponadto w kłączu pluskwicy groniastej wyodrębniono cynnamidy, N-metyloserotoninę oraz alkaloidy typu guanidyny, izochinolinowe oraz chinolizydynowe.
Pluskwica groniasta – właściwości i działanie. Co to jest cimicifuga?
Korzeń pluskwicy groniastej stosowany w medycynie jest już praktycznie od 200 lat, choć w początkowych latach w celu obniżania ciśnienia tętniczego i jako surowiec o charakterze uspokajającym i przeciwzapalnym. Te właściwości niejako łączą się z obecnym zastosowaniem. Od lat 50. XX wieku trwały poszukiwania surowca bezpiecznego i skutecznego na objawy okołomenopauzalne. EMA dopuszcza stosowanie określonych preparatów z pluskwicy groniastej w łagodzeniu niektórych objawów menopauzalnych, zwłaszcza uderzeń gorąca i nadmiernego pocenia. Jednocześnie część nowszych stanowisk eksperckich ocenia skuteczność tego surowca ostrożniej i nie traktuje go jako terapii pierwszego wyboru.
Zastosowanie pluskwicy groniastej w menopauzie opiera się o wyciąg z korzenia/ kłącza, a najskuteczniejsze preparaty z Cimiciufa racemosa to preparaty ze standaryzowanym wyciągiem, zawierające min. 1% glikozydów trójterpenowych, dostępne w takich miejscach jak apteka, sklepy zielarskie, a największa dostępność i wybór preparatów to apteki internetowe oraz internetowe sklepy zielarskie.
Jak działa Cimicifuga racemosa/ Actaea racemosa?
W jakich dolegliwościach stosuje się pluskwicę groniastą? Wyciągi z kłącza/ korzenia pluskwicy groniastej wpływają na ograniczenie nasilenia objawów niedoboru estrogenów w okresie przekwitania i dotyczą objawów tj. uderzenia gorąca, kołatanie serca, nadmierne pocenie się i zlewne poty, problemy ze snem, stany nerwowości i niepokoju. W części badań obserwowano także korzystny wpływ preparatów z pluskwicy groniastej na stan nabłonka pochwy, jednak dane w tym zakresie są bardziej ograniczone niż w przypadku objawów naczynioruchowych. Co jest niezwykle istotne dla pań w okresie okołomenopauzalnym, ponieważ obserwuje się wtedy suchość pochwy, problemy z wytwarzaniem śluzu, przez to częstsze infekcje, problemy z bolesnym współżyciem i regeneracją nabłonka pochwy. Pluskwica przeciwdziała zmianom w nabłonku i ogranicza zmiany starzeniowe w obrębie pochwy. Dodatkowo wyciągi z pluskwicy wyciszają układ nerwowy poprzez łagodzenie zaburzeń emocjonalnych i psychicznych, a w części badań analizowano również ich możliwy wpływ na metabolizm kostny w okresie okołomenopauzalnym kiedy jest to niezwykle istotne. Przed wchodzeniem w okres przekwitania organizm kobiety produkuje odpowiednią ilość estrogenów i to one biorą udział w procesie kościotworzenia. Gdy estrogenów robi się mniej, a po menopauzie praktycznie bardzo niewiele, łatwiej jest o zmniejszenie gęstości kości i złamania – pluskwica bywa rozważana jako jedno z możliwych rozwiązań wspomagających w tym okresie. W literaturze opisywano również inne potencjalne kierunki działania pluskwicy, jednak mają one słabsze potwierdzenie niż jej zastosowanie w łagodzeniu objawów menopauzalnych.
Jak ocenia się skuteczność pluskwicy groniastej w menopauzie?
Pluskwica groniasta należy do najlepiej znanych roślin stosowanych przy objawach menopauzalnych, jednak jej skuteczność oceniana jest w literaturze różnie. Mechanizm działania pluskwicy groniastej nie jest do końca wyjaśniony i nie sprowadza się do prostego działania estrogenowego, jak w przypadku klasycznych fitoestrogenów. To bardzo ważne, ponieważ kobiety po menopauzie, które korzystają z hormonalnej terapii zastępczej lub dużych ilości źródeł fitoestrogenów są narażone na ich działanie negatywne, czyli wzrost ryzyka nowotorzenia w obrębie narządu rodnego oraz piersi. Pluskwica groniasta, odwrotnie do większości ziół o działaniu estrogennym (tj. np. soja, koniczyna czerwona), nie wywiera wpływu hormonalnego na macicę i piersi, natomiast co istotne działa na zmniejszenie pulsacyjnego uwalniania GnRH z podwzgórza, co wpływa ostatecznie na redukcję objawów naczynioruchowych w okresie przekwitania, tych, które uznawane są za najbardziej dotkliwie odczuwalne w tym okresie i które nierzadko zaburzają standardowe funkcjonowanie. Dodatkowo przyjmowany regularnie ekstrakt/wyciąg z Cimicifuga racemosa wykazuje opisany wyżej korzystny wpływ na nabłonek pochwy oraz kości już po 3 miesiącach stosowania. Można podsumować, że cimicifugozydy z pluskwicy naśladują działanie estrogenów, ale za wyjątkiem ich działania na piersi i macicę w kierunku nowotworzenia, czy rozrostu endometrium, który po menopauzie jest nieprawidłowością i może prowadzić do raka endometrium. Porównywanie pluskwicy groniastej z innymi surowcami stosowanymi w okresie menopauzy wymaga ostrożności, ponieważ różnią się one składem, mechanizmem działania i jakością dostępnych badań.
Pluskwica groniasta działa nie tylko na układ hormonalny i objawy naczynioruchowe, ale także na ośrodkowy układ nerwowy – przeciwbólowo (dawniej była stosowana do takich celów) – jest agonistą i ligandem dla receptora μ-opioidowego. Poprzez zmiany, jakie wytwarza wyciąg z pluskwicy w obrębie receptora μ-opioidowego następuje modulowanie stężenia neurotransmiterów i neuropeptydów w podwzgórzu, a to z kolei stabilizuje ośrodek termoregulacji (stąd również działanie pluskwicy na nadmierne pocenie się i uderzenia gorąca). Modulatorem jest zawarta w kłączu pluskwicy N – metyloserotonina mająca powinowactwo do receptorów serotoninowych. Niektóre składniki pluskwicy wykazują powinowactwo do receptorów związanych z układem serotoninergicznym, co może częściowo tłumaczyć jej wpływ na nastrój i samopoczucie, jednak nie należy utożsamiać jej działania z lekami z grupy SSRI. Cimicifuga racemosa posiada ponadto działanie przeciwzapalne – zmniejsza ilość cytokin prozapalnych, odpowiada za to najsilniej kwas izoferulowy. W badaniach analizowano również możliwy wpływ niektórych związków z pluskwicy na metabolizm kostny o jeszcze nie sprecyzowanym mechanizmie działania, są to akteina i deoksyakteina. Podejrzewa się, że związki te hamują resorpcję kości przez osteoklasty i ochraniają osteoblasty przed stresem oksydacyjnym, a ponadto prowadzą do pobudzania wzrostu i mineralizacji tkanki kostnej.
W tradycyjnym zastosowaniu wspominano także o wykorzystaniu pluskwicy przy bólach miesiączkowych i dolegliwościach związanych z PMS, jednak jej główne współczesne zastosowanie dotyczy objawów menopauzalnych – uwaga (!) tylko w drugiej fazie cyklu, po owulacji lub tylko na początku miesiączki.
Jakie są możliwe skutki uboczne pluskwicy groniastej?
Pluskwica groniasta jest na ogół uznawana za surowiec stosunkowo dobrze tolerowany, choć jak każdy preparat roślinny może powodować działania niepożądane i wymaga ostrożności w określonych sytuacjach. W literaturze na podstawie badań wymienia się dolegliwości po spożyciu podobne jak w grupie placebo czy podczas przyjmowania preparatów hormonalnych tj. zaburzenia żołądkowo – jelitowe, niestrawność, bóle stawów, mięśni, krwawienie i plamienie z pochwy. W związku z brakiem korelacji objawów z przyjmowaniem pluskwicy lub nie przyjmowaniem, wymienione skutki uboczne mogą nie dotyczyć samej pluskwicy, a stanów w jakich w danej chwili znajduje się organizm. Opisywano rzadkie przypadki uszkodzenia wątroby po preparatach oznaczonych jako black cohosh, jednak nie jest całkowicie jasne, czy odpowiadała za nie sama pluskwica, zafałszowanie surowca czy zanieczyszczenia preparatu. Niestety wraz ze wzrostem popularności i odkrycia skuteczności pluskwicy groniastej na rynku pojawiły się zioła i wyciągi, które nie pochodzą z gatunku Cimicifuga racemosa, ale z azjatyckich gatunków tj. Cimicifuga foetida L., Cimicifuga dahurica Maxim., Cimicifuga heracleifolia lub Cimicifuga americana Michx z Ameryki. Wszystkie gatunki Cimicifuga pochodzące z Azji wyróżnia obecność cymifuginy oraz brak cimiracemozydu C, co już zmienia właściwości lecznicze rośliny. Niestety niektóre gatunki zawierają saponiny (kaulosaponinę, kaulofylosaponinę), które działają toksycznie. Dlaczego więc na rynku pojawiają się inne gatunki, które mają działanie uboczne? Wraz ze zwiększonym użyciem rośliny na potrzeby tworzenia leków/ suplementów/mieszanek ziołowych naturalne zasoby, tzn. naturalne występowanie zmniejsza swój areał, w związku z tym pojawiać zaczęły się zafałszowane preparaty, czasami także zanieczyszczone. Warto dokładnie sprawdzać pochodzenie zakupionego preparatu i gatunek, który został użyty, a także rzetelność źródła i oznakowanie producenta i importera. Dr Różański wymienia w opisie pluskwicy cytyzynę, jako substancję potencjalnie toksyczną, mogącą także spowodować wzrost ciśnienia tętniczego, jednak w literaturze naukowej na bazie badań z udziałem ludzi ten związek wydaje się być pomijany, prawdopodobnie z uwagi na bardzo niskie i nieznaczące stężenie, które nie przemawia za szkodliwością pluskwicy.
Gdzie kupić pluskwicę groniastą?
Przy zakupie surowca lub preparatu warto zwracać uwagę na oznaczenie gatunku, producenta, standaryzację ekstraktu oraz jakość dokumentacji produktu. Cena surowca w różnych miejscach to ok. 35-45 zł za 100g. Pluskwica w formie ciętego korzenia jest również dostępna w sklepie Plantago.
Z czym nie łączyć pluskwicy groniastej? Przeciwwskazania do stosowania
Należy zachować ostrożność przy jednoczesnym stosowaniu pluskwicy z lekami wpływającymi na ośrodkowy układ nerwowy, w tym lekami przeciwdepresyjnymi, ponieważ potencjalne interakcje nie są w pełni wyjaśnione. Nie jest zalecane również łączenie wyciągu z pluskwicy z innymi lekami w leczeniu zaburzeń psychicznych, zaburzeń nastroju i przeciwlękowych z uwagi na możliwe skutki uboczne i interakcje.
W literaturze dostępne są także dowody naukowe wskazujące na ostrożność stosowania preparatów z pluskwicy z pewnymi lekami. Dla pewności i bezpieczeństwa zdrowotnego nie jest wskazane łączenie stosowania wyciągów z pluskwicy z tamoksyfenem, docetakselem, cisplatyną, cyklosporynami. Nie powinno łączyć się pluskwicy groniastej z lekami przeciwnowotoworwymi i immunosupresyjnymi, ze względu na możliwość nieskutecznego leczenia, interakcji lub odrzucenia przeszczepu. W przypadku stosowania terapii hormonalnej lub leków o istotnym wpływie na gospodarkę hormonalną decyzję o włączeniu pluskwicy warto skonsultować z lekarzem.
Z racji na niewystarczającą ilość dowodów naukowych, ale też możliwe działanie szkodliwe, nie należy stosować pluskwicy groniastej podczas ciąży i dla pewności również podczas karmienia piersią – część mechanizmów działania pluskwicy może zaburzać prawidłowość przebiegu ciąży i bezpieczeństwo dziecka.
Główne zastosowanie pluskwicy groniastej dotyczy okresu okołomenopauzalnego i menopauzy. W innych sytuacjach, zwłaszcza u kobiet w wieku rozrodczym, jej stosowanie powinno być rozważane ostrożnie i najlepiej po konsultacji ze specjalistą, dlatego zastosowanie powinno się ograniczyć, jeśli istnieje konieczność, maksymalnie do czasu pierwszych dni miesiączki i w drugiej fazie cyklu.
Jak długo można stosować pluskwicę?
Preparaty z pluskwicy groniastej zwykle zaleca się stosować przez ograniczony czas, zgodnie z zaleceniami producenta lub lekarza; przy dłuższym stosowaniu warto zachować ostrożność.
Jakie preparaty z pluskwicy groniastej są najlepsze?
Największą skutecznością, bezpieczeństwem działania i ujednoliconym składem substancji czynnych cechują się gotowe leki z pluskwicą groniastą, najczęściej w formie tabletek/ kapsułek tj. wspomniane wcześniej Klimadynon® i Remifemin. Skuteczne są wyciągi alkoholowe i wodne z korzenia/ kłącza. Nie są skuteczne leki homeopatyczne z Cimicifuga racemosa, mimo że są produkowane i dostępne do zakupu. Herbata z pluskwicy nie jest idealną formą ziołolecznictwa – surowiec może za każdym razem zawierać inną ilość substancji czynnej w zależności od daty zbioru i miejsca zbioru, istotne jest także, czy nie jest zafałszowany. Pluskwica groniasta nie ma udowodnionej skuteczności jeśli chodzi o przeciwdziałanie tyciu, przybieraniu masy ciała w okresie klimakterium, a także nie wykazuje bezpośredniego wpływu na tarczycę.
Pluskwica groniasta należy do najczęściej omawianych surowców roślinnych stosowanych przy objawach przekwitania, zwłaszcza uderzeniach gorąca i nadmiernym poceniu. szczególnie objawy tj. uderzenia gorąca, kołatanie serca, zlewne poty, wzmożone pocenie się, nerwowość.
Czy można hodować pluskwicę groniastą w Polsce?
Uprawa pluskwicy groniastej, w dodatku u siebie w ogródku, jest jak najbardziej możliwa. W sklepach internetowych i wielu stacjonarnych można z powodzeniem kupić jej nasiona i sadzonki, w tym odmianę ozdobną „Atropurpurea”.
Pluskwica groniasta w kosmetyce
Pluskwica nie jest szeroko stosowana w kosmetyce czy kosmetologii, ale w niewielu dostępnych na rynku kosmetykach profesjonalnych używanych w salonach przez specjalistów są obecne jej ekstrakty. Ze względu na działanie przeciwulteniające kwasów Cimicifuga jest obecna w preparatach do naprawy skóry, redukcji obrzęków, na podrażnienia skórne, zastoje limfatyczne, polepszenie krążenia w naczyniach włosowatych skóry, a także w preparatach hamujących rozpad w skórze kolagenu i kwasu hialuronowego.
Bibliografia:
- Krauze-Baranowska M., Łużyńska L., Kimel K. Cimicifuga racemosa L. – skuteczność i bezpieczeństwo stosowania w menopauzie. Postępy fitoterapii, 2022, 23 (2), str. 99-106.
- Bodera P., Poznański S. Pluskwica groniasta (Cimicifuga racemosa) jako roślinny selektywny modulator receptora estrogenowego. Przegląd Menopauzalny, 2005, 5, str. 32-36.
- Oleszczuk J., Leszczyńska-Gorzelak B., Kanadys W. Efficacy and safety of Black cohosh (Actaea/Cimicifuga racemosa) in the treatment of vasomotor symptoms – review of clinical trials. Ginekologia Polska, 2008, 79(4). str. 287-296.
- Castelo-Branco C., Navarro C., Beltrán E., et al. Black cohosh efficacy and safety for menopausal symptoms. The Spanish Menopause Society statement. Gynecology & Endocrinology, 2022, 38(5), str. 379-384.
