Lawsonia inermis – pochodzenie i charakterystyka rośliny
Lawsonia bezbronna (Lawsonia inermis L.), inaczej zwana henną lub mehndi pochodzi z rodziny krwawnicowatych (Lythraceae). Występuje na obszarach tropikalnych i subtropikalnych. Na skalę przemysłową uprawia się ją w Indiach, Iranie, Pakistanie, Egipcie, Sudanie, a także w Australii. Lawsonia bezbronna to krzew lub niewielkie drzewo o wysokości od 2 do 6 metrów. Jej liście są eliptyczne, wydłużone, o zielonym, przygaszonym kolorze a kora jest koloru szarobrązowego. Z wiekiem na gałęziach wykształcają się ciernie. Kwiaty są białe lub różowe i dzięki obecności olejków eterycznych wykorzystywane są jako środek zapachowy perfum.
Spis treści
Lawsonia inermis jest wykorzystywana od ponad 9000 lat. Tradycyjnie, w krajach azjatyckich, takich jak Indie i Pakistan, sproszkowane liście rośliny służą jako barwnik w obrzędach związanych z kulturą, tradycją i religią a także jako ziołowy środek pielęgnacyjny i leczniczy. Jest uprawiana ze względu na jej wszechstronne wykorzystanie. Surowcem zielarskim są wszystkie części rośliny:
- nasiona
- liść
- korzeń
- kwiat
- kora łodyg
- pędy
Jej liście zawierają charakterystyczny związek barwiący – lawson. Pozostałe substancje aktywne to: mannitol, flawonoidy, żywice, luteolina, apigenina, śluzy, kumaryny, betulina, alkaloidy, kwas galusowy, kwasy tłuszczowe, eskuletyna, skopoletyna, stigmasterol, beta-sitosterol, taniny, kwas betulinowy, fraksetyna, lawony oraz olejki eteryczne zawarte w kwiatach lawsonii (Paszkowska P. i wsp., Sharma R.K. i wsp.).
Tradycyjne wykorzystanie lawsonii bezbronnej w kulturze i medycynie
Kulturowe i symboliczne znaczenie henny na świecie
Lawsonia inermis w folklorze jest uważana za świętą roślinę, symbol życia, dobrobytu i zdrowia. W wielu kulturach uważa się, że odstrasza złe energie i przyciąga szczęście.
Inspirowała ona twórców mitów, legend i rytuałów w Azji, Afryce i regionie Morza Śródziemnego. Na ślubach arabskich, indyjskich i sefardyjskich nie mogło zabraknąć rytuału z henną, którą uważa się za symbol oczyszczenia, ochrony przed „złym okiem” i błogosławieństwa. Henna postrzegana jest jako wyraz kobiecości, dojrzałości i płodności, a także sposób potwierdzania tożsamości i statusu społecznego.
Barwienie i zdobienie ciała – Mehndi
Mieszankę proszku henny i wody (opcjonalnie w połączeniu z olejkami eterycznymi z cytrusów, herbatą lub kawą) nakłada się na skórę tworząc misterne tymczasowe tatuaże (mehndi) na dłoniach, stopach, ramionach i ciele. Praktyka ta jest popularna na weselach i innych obrzędach religijnych w Indiach, Pakistanie, świecie arabskim i Afryce Północnej.
Naturalna farba do włosów i paznokci
Henna to najstarszy i najbezpieczniejszy naturalny barwnik do włosów. Podkreśla połysk, wzmacnia, zagęszcza i chroni włosy przed wpływami środowiska, nawilża skórę głowy, reguluje nadmiar sebum, wzmacnia korzenie, zwalcza łupież oraz nadmierne wypadanie włosów. Ma właściwości przeciwgrzybicze i przeciwzapalne. Czysta henna zapewnia czerwono-pomarańczowy odcień. W Chinach i Egipcie hennę stosowano również do barwienia i wzmacniania płytki paznokci, nadając im bursztynowy lub czerwonawy kolor.
Medycyna tradycyjna
W medycynie tradycyjnej (głównie w medycynie ajurwedyjskiej) lawsonię bezbronną stosowano jako środek ściągający w chorobie wrzodowej, ułatwiający trawienie, przeciwgrzybiczy, przeciwzapalny, antyseptyczny i przeciwbólowy. Zastosowanie miejscowe lawsonii to: okłady łagodzące stany zapalne, hemoroidy, drobne oparzenia i egzemę, płyny do płukania ust, które stosowano w celu łagodzenia zapalenia gardła i chorób układu oddechowego.
Inne zastosowania lawsonii bezbronnej
Hennę tradycyjnie stosowano do barwienia tkanin, odzieży, dywanów i skóry a także jako krzew ozdobny w żywopłotach ogrodów (Sanchez M.).
Potencjał terapeutyczny lawsonii bezbronnej
Według tradycyjnej medycyny ajurwedyjskiej lawsonia bezbronna wykazuje działanie chłodzące, przeciwbólowe, przeciwzapalne, wspomagające leczenie ran oraz wspomagające terapię cukrzycy. Wiele z tych właściwości potwierdzono w badaniach naukowych, ponadto odkryto nowe mechanizmy, wykazujące jej szeroki potencjał leczniczy.
- Działanie przeciwdrobnoustrojowe
Przeciwgrzybicze preparaty nystatyny w połączeniu z ekstraktem z lawsonii wykazywały zwiększoną aktywność.
Al-Mehna i Kadhum (2011) – w wyniku przeprowadzonych badań wykazano, że aktywność przeciwbakteryjna rośliny zależy jedynie od używanego rozpuszczalnika.
Rasayana, Raja i in. (2013) również zbadali właściwości fitochemiczne i antybakteryjne ekstraktu z liści L. inermis. Odkryli, że metanolowe ekstrakty z liści L. inermis hamują wzrost mikroorganizmów w sposób zależny od dawki. Badacze doszli do wniosku, że właściwości antybakteryjne rośliny uzasadniają jej zastosowanie w leczeniu infekcji bakteryjnych.
Najbardziej podatne na działanie ekstraktu o stężeniu 100 mg/ml okazały się bakterie E. coli, a następnie B. cereus, K. pneumoniae, P. pseudoalcaligenes i S. aureus.
W wyniku badań ustalono także możliwość aktywności przeciwpasożytniczej L. inermis, np. w kierunku malarii.
- Działanie antyoksydacyjne i przeciwnowotworowe
Elansary i in. (2020) – odkryli znaczną aktywność antyoksydacyjną w ekstraktach z liści L. inermis. Zmniejszały one gromadzenie się reaktywnych form tlenu we wszystkich badanych komórkach nowotworowych. Wykazano również, że ekstrakt z rośliny może stanowić bezpieczny lek ziołowy o minimalnych i rzadko występujących skutkach ubocznych.
Według Ozaslana i in. (2009) – metanolowe ekstrakty z liści i nowo odkryte polifenole z L. inermis wykazywały działanie antyproliferacyjne i cytotoksyczne wobec komórek nowotworowych oraz działanie chemoprewencyjne dzięki swojej zdolności do redukcji stresu oksydacyjnego.
- Działanie przeciwzapalne i przeciwbólowe
Chaibi i in. (2017) – badali zdolności przeciwzapalne ekstraktów heksanowych, chloroformowych i metanolowych nasion henny. Zgodnie z osiągniętymi wynikami ustalono, że ekstrakt metanolowy wykazywał najsilniejsze działanie przeciwzapalne w porównaniu do wszystkich innych badanych ekstraktów.
Manivannan i Aeganathan (2016) oceniali skuteczność przeciwbólową różnych ekstraktów z liści L. inermis u myszy. Odkryli, że każdy z ekstraktów wykazywał znaczący efekt przeciwbólowy w sposób zależny od dawki w niektórych modelach bólu.
- Działanie gastroprotekcyjne
U szczurów albinosów Goswami i in. (2011) badali gastroprotekcyjne działanie L. inermis. Wykazano, że L. inermis zmniejsza objętość żołądka, jego kwasowość oraz wskaźnik wrzodów. Ekstrakt chloroformowy miał najsilniejsze działanie gastroprotekcyjne w porównaniu do ekstraktów alkoholowych i wodnych z liści.
- Działanie hepatoprotekcyjne
Sanni i in. (2010) badali działanie ochronne dla wątroby wodnego ekstraktu z liści L. inermis na uszkodzenia wątroby wywołane tetraklorkiem węgla u myszy Swiss albino. Odkryli, że wodne ekstrakty z liści L. inermis wykazują właściwości ochronne dla wątroby, gdy są stosowane w odpowiedniej dawce. `
Mohamed i in. (2016) badali hepatoprotekcyjne właściwości metanolowego ekstraktu z liści L. inermis przy uszkodzeniach wątroby u szczurów. Badane zwierzęta otrzymywały doustnie dwie różne dawki: 100 mg/kg i 200 mg/kg ekstraktu. Naukowcy potwierdzili hepatoprotekcyjne działanie rośliny zależne od dawki i doszli do wniosku, że właściwości antyoksydacyjne tego surowca roślinnego mogą mieć efekt ochronny dla wątroby.
- Aktywność w gojeniu ran, oparzeń i odleżyn
Nayak i in. (2007) – oceniali wpływ ekstraktu etanolowego z L. inermis na zdolność szczurów do gojenia ran. Zwierzęta leczone ekstraktami miały zmniejszone obszary ran o 71% w porównaniu do grupy kontrolnej, w której szczury miały zmniejszone obszary ran o 58%. Wykazano również, że ekstrakty z liści henny mają zdolność zatrzymywania wzrostu bakterii wywołujących zakażone oparzenia, a dzięki właściwościom antyoksydacyjnym i ściągającym poprawiają proces gojenia ran.
Davood Hekmatpou i in. (2018) – hennę charakteryzują właściwości chłodzące i ochronne, które pomagają zapobiegać odleżynom na oddziałach intensywnej opieki medycznej.
- Działanie hipoglikemiczne
W badaniu z 2017 roku Antika (2017) badała, jak liście henny ekstraktowane etanolem wpływają na poziom glukozy we krwi i aktywność enzymu nadtlenkowego. W badaniu wykorzystano myszy rasy Wistar. Wykazano wówczas znaczący spadek poziomu glukozy we krwi w porównaniu z grupą kontrolną.
Ekstrakt normalizuje także poziom trójglicerydów, cholesterolu i glukozy we krwi, twierdzą Arayne i in. (2007) (Gaber El‑Saber Batiha i wsp., Paszkowska P. i wsp.).
Pomimo szerokiego tradycyjnego stosowania L. inermis, pozostają wyzwania związane ze standaryzacją ekstraktów z rośliny, oceną kliniczną i zrozumieniem mechanizmów jej działania. Niniejsze zestawienie wybranych badań naukowych podkreśla potrzebę przeprowadzenia dalszych zaawansowanych doświadczeń, w tym badań klinicznych i optymalizacji biodostępności, aby w pełni wykorzystać potencjał L. inermis jako naukowo potwierdzonego fitofarmaceutyku.
Zastosowanie surowca roślinnego – henny w pielęgnacji i koloryzacji włosów
Alternatywną metodą dla chemicznej koloryzacji włosów jest roślinna zmiana koloru włosów, często uważana za bezpieczniejszą i nie wywołującą podrażnień. Ponadto kompozycja roślinna nakładana na skórę głowy i włosy może wspomagać terapię schorzeń dermatologicznych, regenerację włosów, łagodzić stany zapalne i zapobiegać wypadaniu włosów. Dodatkowym atutem koloryzacji ziołowej jest brak nieprzyjemnego zapachu (Schäfer N. i wsp.).
Lawson – związek barwiący, uzyskiwany jest z liści lawsonii bezbronnej poprzez ekstrakcję gorącą wodą. Posiada on powinowactwo do białka znajdującego się we włosie i skórze – keratynie, więc łączy się z nim w trwały kompleks.
Aby przygotować hennę, miesza się sproszkowane liście ze składnikiem zapewniającym odczyn łagodnie kwaśny (pH 3), np. sok z cytryny dla uzyskania lepszego efektu. Tak przygotowaną mieszankę odstawia się na kilka godzin w celu uwolnienia barwnika, po czym nakłada się na włosy lub skórę na ok 1-3 godzin dbając o utrzymanie ciepła i wilgoci. Stosując tę tradycyjną metodę możemy uzyskać odcienie czerwone i czerwono-brązowe w zależności od dodatków, pH mieszanki, struktury włosa i temperatury (Bechtold T., Schäfer N. i wsp.).
Właściwości pielęgnacyjne henny:
- pogrubia włókno włosa, dodaje objętości i połysku, reguluje wydzielanie sebum – preferowana do włosów przetłuszczających się, przerzedzających lub zniszczonych;
- zapobiega rozwojowi bakterii, grzybów i pasożytów – łagodzi schorzenia takie jak łojotokowe zapalenie skóry;
- dzięki właściwościom ściągającym i przeciwzapalnym doskonale sprawdza się w pielęgnacji wrażliwej i podrażnionej skóry głowy;
- nie zmienia wewnętrznej struktury włosów – nie zawiera amoniaku, nadtlenków ani parabenów.
Środki ostrożności
Zastosowanie zewnętrzne:
W przypadku czystej henny rzadko powoduje reakcje alergiczne, z wyjątkiem przypadków szczególnej wrażliwości na roślinę. Największe ryzyko wiąże się z henną zafałszowaną innymi substancjami chemicznymi, np. PPD. Najbezpieczniej jest wykonać przed pierwszym użyciem próbę uczuleniową.
Uwaga: środki ostrożności powinny zachować osoby ze stwierdzonymi ciężkimi chorobami oczu i bardzo nasilonym trądzikiem.
Przypadkowe połknięcie henny może grozić: rozstrojem żołądka, uszkodzeniem nerek, niedokrwistością hemolityczną.
Podsumowanie
Obecna tendencja na świecie zmienia się w kierunku stosowania nietoksycznych produktów roślinnych. Lawsonia bezbronna to roślina o bogatym znaczeniu farmakologicznym i pielęgnacyjnym. Każda część rośliny była wykorzystywana w medycynie tradycyjnej. Od wielu wieków towarzyszy człowiekowi jako element kultury, a także służy jako naturalne źródło produktów leczniczych lub przemysłowych. Jako źródło różnych fitozwiązków, roślina wykazuje działanie gojące rany, przeciwzapalne, antybakteryjne, przeciwgrzybicze, immunostymulujące, antyoksydacyjne i cytotoksyczne, przeciwbólowe, przeciwgorączkowe, przeciwwymiotne oraz wspierające wątrobę i regulację glikemii. Dalsze badanie potencjału henny jako naturalnego surowca zielarskiego z pewnością przyczyni się do powstania bezpieczniejszych leków o mniejszej toksyczności w porównaniu z syntetycznymi (Gaber El‑Saber Batiha i wsp.).
W Polsce lawsonię bezbronną (hennę) znajdziemy w produktach kosmetycznych do pielęgnacji włosów (np. szampony, odżywki, maski) oraz do brwi i rzęs (np. odżywki, produkty koloryzujące). W sklepach zielarskich istnieje możliwość zakupu proszku z liści rośliny, które stosuje się jako surowiec do naturalnego farbowania włosów.
Bibliografia
- Gaber El‑Saber Batiha i wsp., Therapeutic potential of Lawsonia inermis Linn: a comprehensive Overview, Naunyn-Schmiedeberg’s Archives of Pharmacology (2024) 397:3525–3540
https://doi.org/10.1007/s00210-023-02735-8
- Schäfer N. i wsp., Zastosowanie surowców roślinnych w koloryzacji włosów, Aesth Cosmetol Med. 2021;10(6):263269. , https://doi.org./10.52336/acm.2021.10.6.01
- Paszkowska P. i wsp., Potencjał biologiczny i antybakteryjny związków izolowanych z Lawsonia inermis oraz Emblica officinalis w leczeniu zakażonych ran, Nowoczesne kierunki badawcze w naukach przyrodniczych i technicznych – zastosowania, wyzwania i perspektywy, Red.: Kalbarczyk I., Mołdoch-Mendoń I., Lublin 2024, s. 26-38.
- Sharma R.K. i wsp., LAWSONIA INERMIS LINN: A PLANT WITH COSMETIC AND MEDICAL BENEFITS, (2016) Int J Appl Sci Biotechnol, Vol 4(1): 15-20 , DOI: 10.3126/ijasbt.v4i1. 14728
- Sanchez M., Lawsonia inermis (Henna): Kompletny przewodnik po pielęgnacji, zastosowaniach, historii, korzyściach i tradycji, https://pl.jardineriaon.com/lawsonia-bezw%C5%82adna.html
- Bechtold T., Natural Colorants in Hair Dyeing., In: Bechtold T., Mussak R. Handbook of Natural Colorants. United Kingdom: John Wiley & Sons Ltd.; 2009:339347.
