Spis treści
Klitoria ternateńska
Klitoria ternateńska (Clitoria ternatea L.), z języka angielskiego butterfly pea tea, a w Polsce znana także pod nazwami niebieska herbata, groszek motylkowy, groszek niebieski należy do rodziny motylkowatych/ bobowatych (Fabaceae), jest więc rośliną strączkową. Klitora ternateńska to roślina pochodząca z Azji, z rejonów o klimacie tropikalnym, natomiast została rozprzestrzeniona także na inne kontynenty w miejsca o podobnym klimacie. Klitoria ternateńska posiada niebieskie kwiaty, które dają napar o przepięknym kolorze, ale ma także właściwości ozdobne, lecznicze, a cała roślina jest także wykorzystywana jako pasza dla zwierząt hodowlanych. Właściwości lecznicze klitorii obejmują nie sam kwiat, ale całą roślinę, chociaż to kwiat jest najbardziej efektowny i najczęściej wykorzystywany.
Klitoria ternateńska – co zawiera?
Klitoria ternateńska jako cała roślina zawiera taniny, alkaloidy, saponiny, triterpenoidy (pędy zawierają tarakserol, tarakseron, skalaren), glikozydy flawonolowe, flawonoidy (w tym antocyjany), steroidy. W korzeniach występują ternatyny, alkaloidy, flawonoidy, saponiny, garbniki, żywice, tarakserol, tarakseron oraz liczne węglowodany (w tym głównie skrobia) oraz białka.
Nasiona zawierają nukleoproteinę, której budowa jest podobna do insuliny (hormonu zmniejszającego poziom cukru we krwi), triglukozyd-3,3,5-definidyny, aminokwasy, pentozan, śluzy, adenozynę, glukozyd antoksantyny, tłuszcze, glikozyd fenolowy, ramoglikozyd, etylo-D-galaktopiranozyd, polipeptyd kwasu p-hydroksycynamonowego, finotynę, żywicę kwasu gorzkiego, kwas garbnikowy, alkaloidy (niektóre alkaloidy z nasion wykazują w badaniach laboratoryjnych aktywność toksyczną w wysokich dawkach (in vitro), dlatego stosowanie nasion nie jest zalecane w celach spożywczych ) oraz białka przeciwgrzybicze.
Kwiat klitorii ternateńskiej zawiera flawonoidy (kwasy fenolowe: galusowy, chlorogenowy, prokatechowy), w tym antocyjany (przede wszystkim ternatyna i delfinidyna), flawanole (kwercetyna, kemferol, myricetyna, epikatechina), kwasy tłuszczowe, fitosterole, terpenoidy, tokoferole, lignany.
Zastosowanie klitorii w medycynie tradycyjnej
W medycynie ajurwedyjskiej korzenie klitorii stosowane są jako środek przeczyszczający, ale także moczopędny, natomiast zarówno korzenie jak i nasiona, liście wykorzystywane są jako środek poprawiający pracę mózgu i pamięć. W Indiach sok wyciśnięty z liści zmieszany z solą stosowany jest w przypadku bólu głowy i uszu (nacieranie wokół uszu), a sok z liści jako antidotum na ukąszenie węży, choć w części publikacji można przeczytać o stosowaniu na ukąszenie każdej części rośliny. Pasta ze sproszkowanych kwiatów klitorii znajduje zastosowanie w medycynie tradycyjnej na leczenie infekcji oczu i bólu głowy. W Indiach sok z korzenia jest rozsmarowywany na ciele, aby obniżyć gorączkę, liście przykłada się na opuchnięte stawy, a nasiona stosowane są przeczyszczająco i przeciwrobaczo. Zastosowań klitorii w medycynie Azji jest naprawdę bardzo wiele.
Właściwości zdrowotne i działanie klitorii ternateńskiej
Właściwości klitorii można podzielić względem konkretnych partii rośliny:
- Korzenie i kwiaty klitorii ternateńskiej (napar, herbata): wpływ na centralny układ nerwowy, funkcjonowanie mózgu, zaburzenia neurologiczne, poprawa pamięci, uspokajająco, antydepresyjnie, ale także zmniejszanie poziomu cukru we krwi, wpływ przeciwzapalny na oczy (kwiaty).
- Korzeń klitorii ternateńskiej (napar z korzenia, sproszkowany korzeń): terapia reumatyzmu, problemów z uszami, chorób oczu, niestrawności, zaparć, gorączki, bólu gardła, chorób skóry.
- Nasiona klitorii ternateńskiej (zmielone): terapia kolki, obrzęku stawów, obrzęków ogólnych, w połączeniu z imbirem jako środek przeczyszczający.
Klitoria ternateńska wykazuje także efekt przeciwastmatyczny, rozszerzając oskrzela po skurczu wywołanym histaminą. Takie właściwości posiada ekstrakt etanolowy z klitorii, dzięki zawartym flawonoidom, triterpenoidom, glikozydom saponinowym. Podobnie ekstrakt etanolowy (nalewka) i acetonowy wykazywał w badaniach naukowych skuteczność w leczeniu gorączki lepszą niż paracetamol, a także działanie przeciwbólowe. Uwaga – nie należy łączyć nalewki z klitorii (alkohol) ze środkami przeciwbólowymi (negatywny wpływ na wątrobę).
Herbata z kwiatów klitorii posiada również właściwości przeciwcukrzycowe; zmniejsza poziom glukozy we krwi w długotrwałym stosowaniu (badanie było prowadzone na zwierzętach). Ekstrakt etanolowy z kwiatów klitorii, czyli możliwa do zrobienia samodzielnie nalewka, obniża poziom cholesterolu całkowitego, LDL, VLDL i trójglicerydów. Ponadto względem ternatyny , właściwości antyagregacyjne obserwowano w badaniach in vitro na izolowanych antocyjanach. Brakuje danych klinicznych potwierdzających efekt u ludzi.
Klitoria (korzeń i kwiat) posiada właściwości nootropowe, czyli wspierające funkcje poznawcze – pamięć, motywację i kreatywność – w związku z czym niebieska herbata z kwiatów klitorii ternateńskiej może wspomagać w stanach wymagających większych zdolności intelektualnych, w stanach zmęczenia, wyczerpania.
Kwiat klitorii ternateńskiej (etanolowy ekstrakt) cechuje się też właściwościami przeciwbakteryjnymi i przeciwpasożytniczymi (zbadano w warunkach laboratoryjnych wpływ na Bacillus subtilis, Staphylococcus ureus, Escherichia coli).
Poszczególne części klitorii ternateńskiej są badane nieustannie przez naukowców pod kątem działania substancji aktywnych na poszczególne jednostki chorobowe, jednak warto mieć na uwadze, że większość badań jest realizowanych na szczurach, jako przedstawicielach ssaków, co ma najczęściej miejsce przed prowadzeniem badań na ludziach. Do tej pory badania wykazały, że ekstrakt z korzeni klitorii poprawia pamięć, zdolność uczenia się (badania na szczurach, stosowany był ekstrakt wodny z klitorii, oceniano m.in. zawartość acetylocholinoesterazy w różnych obszarach mózgu).
Płatki kwiatów klitorii ternateńskiej posiadają właściwości antyoksydacyjne, w związku z tym w Tajlandii znajdują zastosowanie jako składnik kosmetyków. Ważne jest to, że wyciągi wodne (herbata z klitorii) cechują się silniejszym działaniem antyoksydacyjnym niż wyciągi alkoholowe (etanolowe).
Herbata z kwiatów klitorii ternateńskiej
Herbata z klitorii (z suszonych kwiatów klitorii) może być stosowana nie tylko ze względu na wyżej wymienione właściwości zdrowotne kwiatów, ale także jako tzw. napój funkcjonalny o działaniu przeciwzapalnym, szczególnie w chorobach przewlekłych. Co ciekawe, w badaniach wykazano, że taka herbata nie psuje się tak łatwo – bez użycia konserwantów wykazuje stabilność mikrobiologiczną przez 28 dni. Klitoria sama jest wykorzystywana jako konserwant do żywności.
Kwiaty klitorii barwią żywność, napoje na niebiesko. Jest to prawdopodobnie jedyna roślina, która naturalnie daje herbacie tak piękny, intensywny niebieski/ błękitny odcień (może być inny w zależności od pH wody).
- Właściwości herbaty z klitorii: antyoksydacyjne (przeciwzapalne), przeciwbólowe w odpowiednim stężeniu, zmniejszające poziom glukozy we krwi, uspokajające, wspierające pamięć i koncentrację.
- Jaki smak ma herbata z klitorii ternateńskiej? Smak opisywany jest bardzo różnie, jako ziołowy, ziemisty, mało intensywny. Herbata z klitorii można powiedzieć, że praktycznie nie ma smaku, można ją porównać do jedynie bardzo, bardzo minimalnie słodkawej ziołowej wody. Zarówno smak i zapach nie posiada intensywności i specyficzności.
- Jak parzyć herbatę z klitorii ternateńskiej?
- 1 sposób: Do szklanki włożyć 4 – 5 kwiatów i zalać ok. 200 ml wrzącej wody. Parzenie herbaty z klitorii powinno odbywać się pod przykryciem przez 10 – 15 minut. Zalecane jest picie 2 razy dziennie.
- 2 sposób: zmielone kwiaty 3 razy dziennie po pół łyżeczki/ jedną łyżeczkę.
Na rynku można spotkać wiele herbat z klitorii ternateńskiej, zarówno w 100% składające się z jej kwiatów, jak i w mieszankach. Te w mieszankach mają dodatki innych składników, dzięki czemu herbata posiada smak (ale smak tych dodatków, z uwagi na brak konkretnego smaku klitorii).
- Gdzie kupić kwiat klitorii? Kwiat klitorii (susz, cały kwiat, 100% zawartości) jest dostępny w sklepie Plantago w korzystnej cenie. Stosujac te niezwykłe kwiaty jako dodatek do własnych mieszanek ziołowych możesz stworzyć niezwykle ciekawe „niebiańskie” wariacje.
- Czy dostępna jest w sprzedaży klitoria ternateńska mielona, w proszku? W wielu miejscach dostępne są do kupienia także sproszkowane kwiaty klitorii pod nazwą „niebieska matcha”, „blue matcha”. Można pić herbatę z klitorii również pod taką postacią, z pewnością jest ona bardzo efektowna.
Sproszkowane kwiaty klitorii jako konserwant w żywności
Proszek z kwiatów klitorii może być używany jako konserwant do żywności oraz barwnik. Ekstrakt z klitorii można jako konserwant z powodzeniem dodawać do pasztetów, pieczywa, lodów itd.
Wykazano, że w przypadku wyrobów piekarniczych słonych i słodkich ekstrakt z klitorii ternateńskiej może obniżać indeks glikemiczny mąki dzięki hamowaniu enzymów rozkładających węglowodany (ma to szczególne znaczenie dla osób cukrzycą i insulinoopornych). W pożywieniu może wzrosnąć ilość skrobi niepodlegającej trawieniu (łatwostrawnej), dlatego też glukoza i insulina może po posiłku z zawartością skrobi z dodatkiem klitorii ternateńskiej rosnąć wolniej i mniej, a pożywienie daje uczucie sytości, jednak ma mniejszą kaloryczność. Skrobię zawiera nie tylko pieczywo, ale także ziemniaki, ryż, kasze, warzywa strączkowe.
Z dodatkiem klitorii do pieczywa trzeba jednak uważać: zbyt duży dodatek do chleba, czy np. biszkoptu może wpłynąć na większą twardość, obniżyć spoistość, wytrzymałość i elastyczność ciasta.
Klitoria ternateńska – przeciwwskazania i bezpieczeństwo
Według raportu EFSA (Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności) z 2022 roku wydała niejednoznaczną opinię na temat klitorii ternateńskiej. Z jednej strony zgłosiła zastrzeżenia dotyczące bezpieczeństwa stosowania przez nieznany profil toksykologiczny – potencjalne narażenie na pewne cyklotydy (cykliczne białka) mogące wykazywać negatywny wpływ na zdrowie: układ odpornościowy, macicę. Z drugiej strony, co istotne, w suszonych kwiatach określono co prawda wartość cyklotydów na 20 – 48mg/g surowca, jednak nie stwierdzono w klitorii obecności tych właśnie konkretnych toksycznych cyklotydów, które mogą przyczynić się do utraty zdrowia. EFSA nie dysponowała rzetelnymi danymi mogącymi posłużyć do ustalenia szkodliwości kwiatów klitorii, przyznając ponadto, że w krajach azjatyckich nie zaobserwowano negatywnych skutków zdrowotnych. Mimo braku dowodów na szkodliwość herbaty z kwiatów klitorii EFSA nie zaakceptowała jej stosowania. W krajach Azji Południowo-Wschodniej stosuje się je powszechnie w żywności, jednak dane europejskie są niewystarczające.
Przeciwwskazania do stosowania niebieskiej herbaty z klitorii obejmują okres ciąży i laktacji (jak większość surowców ziołoleczniczych nie ma badań dotyczących bezpieczeństwa w tych okresach). Klitoria nie powinna być także stosowana u osób mających alergię na rośliny z całej rodziny motylkowatych/ bobowatych, ale także u osób z problemami z niską krzepliwością krwi lub nadmierną krzepliwością – ze względu na działanie przeciwzakrzepowe. Nie wolno jej także brać zarówno z lekami przeciwzakrzepowymi jak i innymi, których działanie opiera się o cytochrom P450, czyli także leki na niskie ciśnienie krwi, przeciwcukrzycowe. Nie można łączyć jej także z adaptogenami – popularną ashwagandhą, żeń-szeniem, miłorzębem japońskim, cytryńcem chińskim itd. ze względu na prawdopodobne skutki uboczne w układzie nerwowym: klitoria wpływa na układ nerwowy, a kumulowanie kilku roślin mających podobny zakres stosowania może wiązać się z „przedawkowaniem” i trudnymi do określenia objawami, mogącymi zagrażać zdrowiu. Łączenie wielu surowców działających na układ nerwowy może powodować nieprzewidywalne efekty, dlatego ostrożność jest wskazana, szczególnie u osób przyjmujących leki.
Uprawa klitorii ternateńskiej w Polsce
Jak hodować klitorię ternateńską? Klitoria jest rośliną, która bez problemu rośnie w naszym kraju. W sprzedaży są nasiona, które można zasadzić w doniczce, a następnie wysadzić do ogrodu, zapewnić także możliwość pięcia się na podporach. Jest rośliną mało wymagającą, jednak ważne jest, żeby zapewnić jej stanowisko słoneczne (zimą trzymać w domu, nie jest mrozodoporna) i podlewać, gdy następują okresy suszy. Niestety z uwagi na klimat bardzo możliwe, że będzie rośliną u nas jedynie jednoroczną, chyba że warunki przechowywania zimą zapewnią jej przeżycie.
Klitoria ternateńska – opinie, ceny
Ceny kwiatu klitorii wahają się między kilkanaście do 30zł za 25g. Kwiaty klitorii ważą niewiele, a nie potrzeba ich objętościowo dużo, by przygotować napar: po 4 – 5 kwiatów na napar jednorazowo.
Opinie o herbacie z klitorii są bardzo pozytywne. Wiele osób zauważa u siebie wpływ na większą koncentrację, zmniejszenie stresu, przejmowania się oraz polepszenie nastroju. Ponadto część osób potwierdza, że herbata z klitorii obniża poziom cukru we krwi, pomaga przy niestrawności, bólach miesiączkowych. Najwięcej opinii opiera się o pozytywne działanie na układ nerwowy.
Bibliografia
- Gramza-Michałowska A., Kulczyński B. Klitoria ternateńska (Clitoria ternatea) – właściwości prozdrowotne i wykorzystanie w żywności. Przemysł Spożywczy, 2023, 12, str. 31 – 35.
- European Food Safety Authority (EFSA). Notification of dried flowers of Clitoria ternatea L. as a
- traditional food from a third country pursuant to Article14 of Regulation (EU) 2015/2283. 2021.
- Gupta G.K., Chahal J., Bhatia M. Clitoria ternatea (L.): Old and new aspects. Journal of Pharmacy Research, 2010, 3 (11), str. 2610-2614.
- O uprawie klitorii z nasion: https://www.dobrenasiona.com/produkt/klitoria-ternatenska-clitoria-ternatea/ (dostęp z dn. 02.12.2025)
